ديه

مقدمه:

يكي از مسائل مهمي كه مراجعه‌كنندگان به مراجع قضايي با آن مواجه‌اند، نحوه محاسبه ديه است. معمولاً در دادگاه‌ها ديه برمبناي شتر يا درصدي از ديه كامل محاسبه مي‌شود وبه همان شكل در رأي قاضي آورده مي‌شود. پرواضح است كه در اين حالت؛ دو طرف دعوا به مقدار ريالي ديه نمي‌توانند پي‌ببرند و ناچار در مقام پرس‌و‌جو در اين مورد برمي‌‌آيند. از طرف ديگر، در هنگام محاسبه ديه، اصطلاحاتي مانند اَرش، داميه، هاشمه و.... در آراي صادرشده به چشم مي‌خورد كه طبعاً بسياري از شهروندان با آنها آشنا نيستند. براي اطلاع خوانندگان گرامي، به خصوص اشخاصي كه به دستگاه قضايي مراجعه مي‌كنند در اين مختصر به نحوه محاسبه ديه مي‌پردازيم.

ديه واَرش:

ديه: مالي است كه مجرم به خاطر ارتكاب به جرمي كه منجر به آسيب بدني يا مرگ ديگري مي‌شود، به شخص او يا صاحب خون (ورثه‌اش) مي‌پردازد. در شرع مقدس براي بيشتر اعضاي بدن ديه در نظر گرفته شده‌است.

اَرش: اگر در مورد عضوي ديه معين نشده‌باشد، قاضي با در نظر گرفتن ديه كامل انسان و نوع و كيفيت آسيب، مطابق نظركارشناس، ميزان آن را معين مي‌كند كه در اصطلاح به آن اَرش گفته مي‌شود. براي مثال: اعضايي مثل گوش، چشم، دست يا و..... ديه معين دارند و عضوي مانند طحال فاقد ديه معين است. همان‌طور كه گفتيم، دادگاه‌ها معمولاً برمبناي شتر يا درصدي از ديه كامل يك انسان ديه را محاسبه مي‌كنند و هر سال وزارت دادگستري نيز نرخ ريالي ديه كامل را تعيين و اعلام مي‌كند. براي مثال: ديه كامل يك انسان، يعني صدنفر شتر در سال 1383 معادل با دويست و بيست ميليون ريال اعلام شده‌است (يعني هر شتر معادل دو ميليون و دويست هزار ريال).

ديه جراحت هاي واردشده به سروصورت:

1ـ خراش پوست سريا صورت بدون آنكه خون جاري شود: يك نفر شتر يا دوميليون و دويست هزار ريال (حارصه).

2ـ خراشي كه از پوست بگذرد و مقدار اندكي وارد گوشت شود و همراه با جريان خون باشد (چه كم باشد يا زياد): دو نفر شتر يا چهار ميليون و چهارصد هزار ريال.

3ـ زخمي كه موجب بريدگي عميق گوشت شود ولي به پوست نازكي روي استخوان نرسد: سه شتر يا شش ميليون و ششصد هزار ريال (متلاحمه).

4ـ زخمي كه از گوشت عبور كند و به پوست نازك روي استخوان برسد: چهار نفر شتر يا هشت ميليون و هشت‌صد هزار ريال.

5ـ جراحتي كه از گوشت عبور كند و پوست نازك روي استخوان را كنار زده و استخوان را آشكاركند: پنج نفر شتر يا يازده ميليون ريال (موضحه).

اگر اين جراحتهاي پنج‌گانه در جايي غير از سروصورت وارد شود، از دوحال خارج نيست:

الف) عضوي كه اين جراحت برآن وارد شده داراي ديه معين باشد مثل دست، در اين حالت بايد نسبت ديه آن را با ديه كامل سنجيده آن‌گاه به تعداد همان نسبت ديه را تعيين كرد. براي مثال: ديه دست نصف ديه كامل است. بنابراين، اگر جراحت بند اول (حارصه) در دست وارد شود، ديه آن به اندازه نيم نفر شتر يا يك ميليون و يك‌صد هزار ريال خواهدشد.

ب ) عضو فاقد ديه معين باشد مثل شكم، در اينجا بايد اَرش توسط دادگاه تعيين شود.

ساير صدمات واردشده به سرو صورت:

1ـ عملي كه موجب شكستن استخوان شود، حتي اگر زخمي در برنداشته باشد: 10 نفر شتر يا بيست‌ودو ميليون ريال.

2ـ جراحتي كه درمان آن جز يا جابه‌جا كردن استخوان ميسر نباشد: 15 نفر شتر يا بيست‌ودو ميليون ريال (منقله).

3ـ زخمي كه به كيسه مغز برسد: 33 نفر شتر يا هفتادودو ميليون و ششصد هزار ريال (مأمومه).

4ـ جراحتي كه كيسه مغز را پاره كند: علاوه بر 33 نفر شتر يا هفتادودو ميليون و ششصد هزار ريال، اَرش نيز به آن اضافه مي‌شود. (دامغه)

ديه جراحاتي كه به درون بدن انسان وارد مي‌شود:

1ـ جراحتي كه با هر وسيله اعم از سلاح گرم وسرد يا از هر جهت به شكم، سينه، پشت يا پهلوي انسان وارد شود: 33 نفر شتر يا هفتادودو ميليون و ششصد هزار ريال (جائفه).

2ـ چنانچه وسيله مزبور از يك طرف بدن وارد و از طرف ديگر بيرون آمده‌ باشد: 66 نفر شتر يا يك‌صدو چهل و پنج ميليون و دويست هزار ريال.

ديه جراحتي كه در اعضاي انسان فرو مي‌‌‌رود:

اگر نيزه يا گلوله و امثال آن در دست يا پاي انسان فرو رود، چنانچه مصدوم مرد باشد، ديه آن 10 نفر شتر يا بيست‌ودو ميليون ريال و اگر زن باشد بايد اَرش تعيين و پرداخت شود.

صدماتي كه موجب تغيير رنگ پوست يا تورم مي‌ شوند:

1ـ سياه شدن صورت بدون زخم و شكستگي: شش دهم  نفر شتر يا يك ميليون و دويست و بيست هزار ريال.

2ـ كبود شدن صورت: سه دهم نفر شتر يا ششصد و شصت هزار ريال.

3ـ سرخ شدن صورت: يك و پنج دهم شتر يا سيصد و سي هزار ريال.

اگر سياه و كبود يا سرخ شدن در ساير اعضا واقع شود، مبالغ بالا نصف خواهد شد. اگر ضربه موجب تغيير رنگ پوست سر شود يا اگر موجب تورم گردد، بايد اَرش تعيين و پرداخت شود.

اگر ضربه ‌اي موجب تورم و تغيير رنگ (درغيرسر) مثلاً درصورت يا پا و.... شود، علاوه‌بر ديه مقدر و گفته شده در بالا اَرش نيز بايد تعيين و پرداخت شود.

ديه شكستگي دست و پا

1ـ اگر صدمه موجب شكستگي استخوان دست يا پا شود و درمان موجب بهبودي كامل گردد: 8 نفر شتر يا هفده ميليون و ششصد ريال (فرقي بين دست و پاي چپ و راست نيست.).

2ـ اگر صدمه موجب شكستگي استخوان دست يا پا شده ولي درمان مؤثر واقع نشود و بهبودي كامل حاصل نگردد: 10 نفر  شتر يا بيست‌ودو ميليون ريال (فرقي بين دست و پاي چپ و راست نيست).

بايد توجه داشت كه گاه صدمه موجب مي‌شود كه دو قسمت مختلف از دست يا پا شكسته شود كه در اين حالت براي هريك از جراحات، ديه جداگانه‌اي مطابق موارد بالا تعيين مي‌شود. مثلاً اگر استخوان ساق و ران و پاي چپ شكسته شود، دو ديه تعيين مي‌شود كه حسب اينكه درمان كامل باشد يا نه، 16 يا 20 نفر شتر خواهد بود يا اينكه استخوان درشت‌ني و نازك‌ني پاي چپ  شكسته شود كه در اينجا نيز حسب مورد 20 يا 16 نفر شتر تعيين مي‌شود.

همچنين اگر در حادثه‌اي استخوان و ران پاي چپ و ران پاي راست هردو شكسته شود: در اينجا نيز حسب مورد 20 يا 16 نفر شتر تعيين خواهد شد.

ديه شكستگي گردن

1ـ اگر صدمه موجب شود كه گردن كج شود ولي اثر آن از بين برود، فقط اَرش تعيين و پرداخت مي‌شود.

ديه شكستگي ستوان فقرات

1ـ شكستن ستون فقرات چنانچه معالجه مؤثر واقع شود: 10 نفر شتر يا بيست‌ودو ميليون ريال.

2ـ شكستن ستون فقرات به نحوي كه درمان مؤثر واقع نشود يا بعد از درمان به‌صورت كمان و خميدگي درآيد يا مصدوم بدون عصا قادر به راه رفتن نباشد يا توانايي جنسي او از بين برود يا مبتلا به ريزش ادرار شود يا باعث خميدگي پشت شود يا قدرت نشستن يا راه رفتن از او سلب شود: 100 نفر يا دويست‌ و بيست ميليون ريال.

3ـ اگر شكستن ستون فقرات باعث فلج شدن هردو پا شود، علاوه بر ديه كامل، به خاطر فلج شدن از ناحيه دوپا، 66 نفر شتر نيز منظور خواهدشد.

ديه قطع نخاع

1ـ قطع تمام نخاع ديه كامل دارد (100 نفر شتر) و قطع بعضي قسمت‌ها به نسبت مساحت آن خواهدبود.

2ـ اگر قطع نخاع موجب عيب در عضو ديگري شود، چنانچه آن عضو داراي ديه معين باشد، بر ديه كامل قطع نخاع اضافه مي‌شود و اگر آن عضو فاقد ديه معين باشد، اَرش بر ديه كامل اضافه مي‌شود.

ديه شكستن دنبالچه يا استخوان نشيمن‌گاه

1ـ شكستن استخوان دنبالچه كه سبب شود مصدوم قادر به ضبط مدفوع نباشد، ديه كامل دارد (100 نفر شتر).

2ـ اگر شكستن استخوان دنبالچه منجر به ضايعه بالا نشده ولي مصدوم قادر به ضبط باد نباشد، اَرش تعيين و پرداخت خواهدشد.

3ـ اگر ضربه‌اي به مصدوم وارد شود كه او قادر به ضبط ادرار يا مدفوع نباشد، ديه كامل دارد (100 نفر شتر).

ديه دنده‌ها

1ـ ديه هريك از دنده هايي كه در پهلوي چپ واقع شده‌اند و محيط به قلب هستند: 5/2 نفر شتر يا پنج ميليون و پانصد هزار ريال

2ـ ديه ساير دنده‌ها: يك نفر شتر يا دو ميليون و دويست هزار ريال.

ديه شكستن استخوان زيرگردن يا ترقوه

1ـ شكستن مجموع دو استخوان ترقوه كه درمان نشود يا با عيب درمان شود: صد نفر شتر يا دويست و بيست ميليون ريال (هركدام 50 نفر شتر ).

2ـ شكستن مجموع دو استخوان ترقوه كه بدون عيب درمان شود: هشت نفر شتر يا هفده ميليون و ششصد هزار ريال (هركدام چهار نفر شتر).

ديه مو

1ـ از بين بردن موي سر يا صورت مرد به نحوي كه ديگر نرويد: صد نفر شتر يا دويست و بيست ميليون ريال.

2ـ از بين بردن موي سر مرد به نحوي كه دوباره برويد: تعيين و پرداخت اَرش.

3ـ از بين بردن موي صورت مرد به نحوي كه دوباره برويد: 33 نفر شتر يا هفتادودو ميليون و ششصد هزار ريال.

4ـ از بين بردن موي سر زن به نحوي كه ديگر نرويد: 50 نفر شتر يا يك‌صد و ده ميليون ريال.

5ـ از بين بردن موي سر زن به نحوي كه دوباره برويد، ديه آن معادل مهرالمثل⁽¹⁾ است. در اين حالت اگر مهرالمثل زن بيش از ديه كامل باشد، فقط به ميزان ديه كامل خسارت پرداخت خواهد شد.

6ـ از بين بردن هر ابرو در صورتي كه ديگر نرويد: 25 نفر شتر يا پنجاه و پنج ميليون ريال.

7ـ از بين بردن هر ابرو درصورتي كه دوباره برويد: تعيين و پرداخت اَرش.

8ـ از بين بردن موهاي پلك خواه دوباره برويد يا نرويد: تعيين و پرداخت اَرش.

ديه بيني و بويايي

1ـ از بين بردن تمام بيني:100 نفر شتر يا دويست و بيست ميليون ريال.

2ـ فاسد كردن بيني از طريق شكستن يا سوزاندن و.... اگر درمان نشود: 100 نفر شتر يا دويست و بيست ميليون ريال.

3ـ فاسد كردن بيني از طريق شكستن يا سوزاندن و.... اگر درمان شود: 10 نفر شتر يا بيست‌ودو ميليون ريال.

4ـ ازبين هريك از سوراخ‌هاي بيني: 33 نفر شتر يا هفتادودو ميليون و ششصد هزار ريال.

5ـ از بين بردن نوك بيني كه محل چكيدن خون است: 50 نفر شتر يا يك‌صدوده ميليون ريال.

6ـ از بين بردن حس بويايي هر مجراي بيني: 50 نفر شتر يا يك‌صدوده ميليون ريال.

7ـ اگر در اثر بريدن بيني يا صدمه ديگري حس بويايي از بين برود، علاوه برديه حس بويايي، ديه آن صدمه نيز محاسبه خواهدشد.

ديه گوش و شنوايي

1ـ از بين بردن هرگوش: 50 نفر شتر يا يك‌صدوده ميليون ريال.

2ـ از بين بردن نرمه گوش: يك سوم 50 نفر شتر يا يك‌صدوده ميليون ريال.

3ـ پاره كردن گوش: يك سوم 50 نفر شتر يا يك‌صدوده ميليون ريال.

4ـ از بين بردن حس شنوايي هرگوش: 50 نفر شتر يا يك‌صدوده ميليون ريال.

5ـ اگر با بريدن دو گوش حس شنوايي از بين بردن: 200 نفر شتر يا چهارصد و چهل ميليون ريال.

6ـ اگر با بريدن يك گوش حس شنوايي از بين برود: 150 نفر شتر يا سيصدوسي ميليون ريال.

7ـ اگر با صدمه به عضو ديگر حس شنوايي از بين برود، هم ديه شنوايي و هم ديه آن عضو محاسبه مي‌شود.

ديه لب

1ـ از بين بردن هرلب: 50 نفر شتر يا يك‌صدوده ميليون ريال.

2ـ صدمه‌اي كه موجب سست شدن لب‌ها شود: 66 نفر شتر يا يك‌صدو چهل وپنج ميليون و دويست هزار ريال.

3ـ شكافتن يك لب يا هر دولب كه موجب نمايان شدن دندان‌ها شود و درمان نگردد: 33 نفر شتر يا هفتادودو ميليون و ششصد هزار ريال.

4ـ شكافتن يك لب يا هردولب كه موجب نمايان شدن دندان‌ها شود و درمان گردد: 10 نفر شتر يا بيست‌ودو ميليون ريال.

ديه زبان و گويايي و حس چشايي

1ـ از بين بردن تمام زبان يا لال‌كردن انسان سالم: 100 نفر شتر يا دويست و بيست ميليون ريال.

2ـ بريدن تمام زبان لال: 33 نفر شتر يا هفتادودو ميليون و ششصد هزار ريال.

3ـ از بين بردن صورت شخص به طوري كه نتواند به طور كامل صدايش را آشكار كند و نيز ازبين بردن گويايي: صد نفر شتر يا دويست و بيست ميليون ريال.

4ـ از بين بردن حس چشايي موجب اَرش است. اگر با بريدن زبان حس چشايي از بين برود، فقط ديه زبان پرداخت مي‌شود و اگر با وارد شدن صدمه ديگري حس چشايي از بين برود، هم اَرش حس چشايي هم ديه آن صدمه محاسبه مي‌شود.

ديه دندان

1ـ از بين بردن تمام دندان‌ها: 100 نفر شتر يا دويست و بيست ميليون ريال (مجموع 28 دندان).

2ـ از بين بردن دندان‌هاي جلو: 60 نفر شتر يا يك‌صدو سي ودو ميليون ريال (هر كدام پنج نفر شتر).

3ـ از بين بردن دندانهاي عقب: 40 نفر شتر يا هشتادوهشت ميليون ريال (هركدام دو و نيم نفر شتر).

4ـ شكستن دنداني كه نمايان است (حتي با حفظ ريشه دندان )، ديه كامل آن دندان را دارد.

ديه فك

1ـ از بين بردن هرفك: 50 نفر شتر يا يك‌صدوده ميليون ريال.

2ـ ديه فك، مستقل از دندان محاسبه مي‌شود.

3ـ اگر صدمه موجب نقص فك شود، مثلاً موجب دشواري در عمل جويدن گردد، اَرش تعيين و پرداخت خواهد شد.

ديه عقل

1ـ هر صدمه‌اي كه موجب زوال عقل شود: 100 نفر شتر يا دويست و بيست ميليون ريال.

2ـ هر صدمه‌اي كه موجب نقصان عقل شود: تعيين و پرداخت اَرش.

ديه زوال منافع

1ـ صدمه‌اي كه موجب از بين رفتن انزال يا قدرت توليد مثل و بارداري يا لذت مقاربت شود: تعيين و پرداخت اَرش.

2ـ صدمه‌اي كه موجب از بين رفتن توان مقاربت به طور كامل شود: 100 نفر شتر يا دويست و بيست ميليون ريال.

3ـ صدمه‌اي كه موجب زوال يا نقص بعضي از منافع مانند خوابيدن شود: تعيين و پرداخت اَرش.

4ـ قطع آلت زنانه يا مردانه: 50 يا 100 نفر شتر.

5ـ صدمه‌ اي كه موجب ريزش ادرار گردد( اگر تا پايان يك روز دوام داشته ‌باشد): 100 نفر شتر يا دويست و بيست ميليون ريال. اگر تا نصف روز دوام داشته باشد: 66 نفر شتر يا يك‌صدو چهل و پنج ميليون و دويست هزار ريال، و اگر دوام آن تا هنگام برآمدن روز باشد: 33 نفر شتر يا دوازده ميليون و ششصد هزار ريال.

چند نكته در مورد ديه:

1ـ ديه فلج كردن هرعضوي كه داراي ديه معين است، مثل دست پا و...: دو سوم ديه همان عضو.

2ـ قطع كردن عضوي كه داراي ديه معين است و فلج مي‌باشد: يك سوم ديه همان عضو.

3ـ مهلت پرداخت ديه از زمان وقوع جرم عبارت است از: در جرايم عمدي ظرف يك سال، در جرايم شبه عمدي ظرف دو سال و در خطاي محض ظرف سه سال. در جرايم عمد و شبه عمد مسئول پرداخت ديه، خود مرتكب است.

4ـ عاقله: يعني بستگان مرد، نسبي پدري و مادري يا پدري به ترتيب طبقات ارث به نحوي كه همه اشخاصي كه در زمان فوت مي‌توانند ارث ببرند، به صورت مساوي عهده‌دار پرداخت ديه هستند.

سؤال: عاقله چگونه و در چه زماني مسئول پرداخت ديه به جاي مجرم اصلي است؟

پاسخ: 1ـ قاتل يا وارد كننده صدمه به ديگري نابالغ يا ديوانه باشد.

2ـ قتل يا صدمه، خطاي محض باشد؛ يعني مرتكب نه قصد كشتن يا آسيب زدن به ديگري را داشته باشد، نه قصد عمل واقع شده براو را، مانند آنكه شخصي به قصد شكار حيواني تيري رها كند ولي آن تيربه انساني برخورد كند.

2ـ اگر قتل خطاي محض با اقرار قاتل يا خودداري او از اداي سوگند يا قسامه ثابت شود، پرداخت ديه برعهده خودش مي‌باشد.

4ـ ديه آسيب‌هاي بدني حارصه، داميه، متلاحمه و سمحاق تحت هر شرايطي برعهده خود مرتكب مي‌باشد و عاقله مسئوليتي ندارد.

5ـ اگر مرتكب جرم خطاي محض عاقله نداشته باشد يا عاقله او نتواند ديه را ظرف مدت سه سال بپردازد، ديه از بيت‌المال پرداخت خواهد شد.

6ـ ديه قتل اگر صدمه و فوت هردو در يكي از ماههاي حرام (رجب، ذي‌حجه، ذيقعده و محرم) واقع شود، سبب خواهد شد تا يك سوم به ديه كامل اضافه شود.

ديه سقط جنين

ـ نطفه (كه در رحم مستقر شده): دو نفر شتر يا چهار ميليون و چهار هزار ريال.

ـ علقه (كه خون بسته است ): چهار نفر شتر يا هشت ميليون و هشتصد هزار ريال.

ـ مضغه(كه به صورت گوشت درآمده): شش نفر شتر يا سيزده ميليون و دويست هزار ريال.

ـ جنين داراي استخوان و گوشت شده ولي فاقد روح باشد: 10 نفر شتر يا بيست‌ودو ميليون ريال.

جنين كه در آن روح پيدا شده: اگر پسر باشد ديه  كامل 100 شتر يا دويست و بيست ميليون ريال و اگر دختر باشد 50 شتر يا يك‌صدوده ميليون ريال.

ـ اگر در اثر كشته‌شدن مادر، جنين نيز بميرد يا سقط شود،ديه جنين در هر مرحله كه باشد به ديه مادر اضافه مي‌شود.

پي‌‌نوشت:

1ـ مهرالمثل: مال يا وجه يا پولي است كه شوهر در هنگام ازدواج، به ازاي زناشويي به زن پرداخت و تسليم مي‌كند كه برعهده شوهر است و هرموقع كه زن اراده كند مرد بايد آن را بپردازد. اگر زن و شوهر براي تعيين مهر توافق كرده باشند، به آن "مهرالمسمي" گفته مي‌شود. اگر اختيار تعيين مهر به زن داده شود، زن نمي‌تواند بيشتر از مهرالمثل دريافت كند. براي تعيين مهرالمثل شرايط زن از قبيل  شرافت خانوادگي، ساير صفات و خصوصيات و وضعيت او نسبت به ساير زناني كه هم شأن او بودن و در فاميل داراي شرايط مشابه او هستند و عرف محل در نظر گرفته مي‌شود.